Ruch pracowniczy przeciwko „brudnym centrom danych” – fabrykom bez ludzi

Masowa rozbudowa centrów danych wraz z serią debiutów giełdowych w branży IT pompują bańkę sztucznej inteligencji (AI), prowadząc do dalszej koncentracji zasobów i władzy w rękach garstki miliarderów z Doliny Krzemowej – oligarchów z kręgu Donalda Trumpa. Jednocześnie społeczeństwa całego świata zmagają się z rosnącymi kosztami życia, niepewnością zatrudnienia, nowymi narzędziami inwigilacji i algorytmizacji każdego obszaru codzienności. Algorytmy tych korporacji zasilane są przez nasze dane. A celem rozwoju sztucznej inteligencji jest masowe zastąpienie pracowników maszynami i osłabienie ich pozycji przetargowej. Rozwój ten finansowany jest z naszych podatków, a umożliwiają go nasze lokalne zasoby energii i wody, ochoczo rozdawane Big Techom przez lokalnych polityków.

Pora, by ruch pracowniczy w Polsce zjednoczył się wokół postulatów, które zagwarantują odpowiednie regulacje całej branży i przeciwdziałać będą negatywnemu wpływowi AI na świat pracy.

Ten proces już się zaczął. W piątek 6 listopada 2026 r. pod Sejmem odbędzie się protest wymierzony w wielkoskalowe centra przetwarzania danych w Polsce. Protestujący domagać się będą wstrzymania inwestycji w data centres – fabryki bez ludzi – i opracowania regulacji, które miałyby szansę ograniczyć ich negatywny wpływ na lokalne społeczności, środowisko, energetykę, na świat pracy i nasze zakłady. Nie jest to zresztą pierwsza z podejmowanych przez Inicjatywę Pracowniczą walk na tym polu.

Techno-oligarchia po polsku

Wyobraźmy sobie następujący scenariusz. Zagraniczna korporacja z branży nowych technologii inwestuje w serwery wykorzystywane do obsługi sztucznej inteligencji. I zalicza przy tym wydatki na tę infrastrukturę do kosztów uzyskania przychodów. Korzysta z mechanizmów amortyzacji, z preferencji podatkowych, publicznego wsparcia, milionowych grantów unijnych. Nie tworzy nowych miejsc pracy, z pewnością nie trwałych: wiemy, że zatrudnienie w sektorze AI jest od tysiąca do kilku tysięcy razy niższe w porównaniu do innych zakładów pracy o podobnym zapotrzebowaniu na energię. Na etapie budowy firma wyzyskuje pracowników: oszczędnościami doprowadza do wypadków, dopuszcza się nadużyć wobec migrantów, nie płaci za pracę (zob. omówienie pięciomiesięcznego śledztwa przeprowadzonego przez zespół Investigate Europe na temat realiów, z jakimi mierzą się pracownicy budów zaangażowani w rozwój rozległej infrastruktury sztucznej inteligencji na naszym kontynencie).

Gorzej. Firma wykupuje rozległy teren, na którym od lat funkcjonują różnego rodzaju zakłady przemysłowe. I blokuje tym zakładom możliwość dalszego rozwoju. A z czasem podejmuje działania wprost wymierzone przeciwko nim: podnosi czynsze, zmienia dotychczasowe zasady korzystania z infrastruktury, wprowadza dodatkowe opłaty i utrudnienia organizacyjne; pojawiają się uporczywe kontrole, nasyłanie różnego rodzaju inspektorów, mnożenie formalnych przeszkód. Wbrew obietnicom, jakie miesiące wcześniej usłyszeć mogli lokalni politycy, media i mieszkańcy-pracownicy, korporacja czyści teren, swoje dalsze plany trzymając w tajemnicy.

Jak wiele osób odnajdzie się w tej opowieści? Z pewnością będzie ona bliska pracownicom i pracownikom przedsiębiorstw działających na terenie przemysłowym w Bielsku-Białej, gdzie do 2024 roku funkcjonował potężny zakład produkcyjny Fiata: jeden z najważniejszych obszarów przemysłowych Bielska-Białej, dawniej miejsce pracy dla ponad 20 tysięcy osób. Po jego likwidacji nieruchomość przejął nowy właściciel – spółka dewelopersko-inwestycyjna DL Invest Group. Początkowo deklarowała ona gotowość do współpracy z działającymi tam przedsiębiorstwami; padło wiele słów o chęci utrzymania produkcyjnego charakteru całego kompleksu. Kolejne decyzje oddalały jednak te nadzieje. Pracownicy informują, że właściciel coraz bardziej utrudnia funkcjonowanie zakładom, które przez lata prowadziły tam swoją działalność. Słyszymy o uporczywych kontrolach, mnożeniu organizacyjnych i administracyjnych przeszkód, wzrastających kosztach. Część firm zawiesiła już działalność. Inni najemcy otrzymują wypowiedzenia umów – pomimo pełnoprawnego tytułu do ich stosowania. I nikt nie wie, co DL Invest w zasadzie planuje – poza tym, że ma to związek z centrami danych i rozwojem AI.

Międzyzakładowa Komisja OZZIP Podbeskidzie toczy bezustanną walkę o utrzymanie istniejącego zasobu. Głęboki konflikt znalazł wyraz w sierpniowej akcji protestacyjnej. Punktem zapalnym dla szerokiej mobilizacji stał się parking pracowniczy, gdzie bez wcześniejszych konsultacji czy uprzedzenia DL Invest wprowadził opłaty w wysokości 20 zł dziennie dla wszystkich osób pracujących. Czyli nawet 400 zł dodatkowych kosztów miesięcznie. Tak parking stał się symbolem problemu i zmiany zasad funkcjonowania całego kompleksu; narzucania nowych warunków przez elitę zarządczą jednej spółki; przerzucania kosztów na pracowników; strategii wyniszczania zakładów pracy, które nie mieszczą się w planie rozwoju terenu. Bo priorytetem spółki są teraz centra danych: tzw. „fabryka AI”, której zapotrzebowanie na energię wynosić ma aż 300 MW. Czyli znacznie więcej niż pozwalałoby na to obecne przyłącze.

Zdjęcie z protestu w Bielsku-Białej przeciwko planowanemu wprowadzeniu opłat parkingowych na terenie dawnych zakładów Fiata

Europejski program gigafabryk AI...?

Wróćmy do eksperymentu myślowego i wyobrażonej korporacji zza granicy. I dodajmy, że elita zarządcza kierująca tym konsorcjum może realizować swoje plany bez większych przeszkód ze strony państwa. Politycy nie stawiają oporu, urzędnicy nie domagają się wyjaśnień; instytucje publiczne nie podejmują próby kontrolowania konsekwencji jej działalności. Nie wiadomo, z jakim zużyciem energii i wody wiązać się będzie planowana inwestycja, jaki wpływ wywrze na lokalną infrastrukturę; jakie będą długofalowe konsekwencje środowiskowe. A jeśli już ktoś próbuje takie informacje zdobyć, napotyka mur proceduralnych przeszkód i niekompletne raporty.

Pokazało to międzynarodowe dziennikarskie śledztwo prowadzone przez Lighthouse Reports. Dziennikarze wystąpili o dostęp do informacji publicznej we wszystkich 27 państwach Unii Europejskiej oraz do Komisji Europejskiej, domagając się podstawowych danych o zużyciu energii i wody przez centra danych. Ujawnili nie tylko poważne braki w systemie raportowania i niekompletność informacji, którymi dysponują same instytucje publiczne, lecz także wpływ lobbingu na ograniczanie zakresu danych udostępnianych nam jako obywatelkom i obywatelom UE. I nawet  te informacje, które zgodnie z przepisami instytucje publiczne powinny rutynowo gromadzić i udostępniać, okazują się często niemożliwe do uzyskania.

Kierownictwo firmy nie tylko nie musi liczyć się z oporem ze strony państwa. Państwo stanowić może gwarant bezpieczeństwa dla jej projektów. Mówimy o inwestycjach w centra danych o wartościach miliardów euro.

Udzielenie finansowania przez banki zależy przecież w takiej sytuacji od przewidywanego popytu i ryzyka związanego z możliwościami odzyskania zainwestowanego kapitału. Właśnie w tym momencie do opowieści wkracza Unia Europejska.

W ramach unijnego programu gigafabryk AI planowana jest budowa nawet siedmiu wielkoskalowych centrów obliczeniowych na terenie Europy (projekt „Wspólne Przedsięwzięcie w dziedzinie Europejskich Obliczeń Wielkiej Skali”, EuroHPC JU). Całe przedsięwzięcie ma zostać oparte na współpracy publiczno-prywatnej: Unia i państwa członkowskie przeznaczą do 10 mld euro (sic!) wsparcia publicznego, co ma pomóc uruchomić ponad 20 mld euro inwestycji prywatnych (zob. komunikaty Komisji Europejskiej z końca lipca 2026 r.).

Prywatne konsorcja będą odpowiedzialne za zaprojektowanie, sfinansowanie, budowę i późniejszą eksploatację gigafabryk. Unia Europejska i uczestniczące w programie państwa zobowiążą się natomiast do zakupu części przyszłych usług obliczeniowych. Czyli dany inwestor z sektora AI jeszcze przed rozpoczęciem działalności może uzyskać gwarancje popytu i wsparcia instytucjonalnego ze strony państwa.

Polska także planuje uczestniczyć w tym projekcie. 14 lipca 2026 r. Rada Ministrów przyjęła uchwałę nr 153, w której zagwarantowano ponad 400 mln zł (dokładniej 100 mln euro) na zakup usług obliczeniowych przyszłej gigafabryki w latach 2028-33. Analogiczny wkład ma zapewnić Unia Europejska (EuroHPC JU). Polska ubiega się o realizację jednej z czterech gigafabryk średniej wielkości.

Wartość całej inwestycji może przekroczyć 10 mld zł, a jej finansowanie i realizacja będą należeć do wyłonionego w europejskim postępowaniu konsorcjum. Nie jest wykluczone, że to właśnie ten projekt stanowi bodziec dla tych, którzy czyszczą tereny dawnych fabryk z mniejszych zakładów produkcji w nadziei na rozwój centrów danych.

Drenaż lokalnych zasobów

Korporacje dysponują kapitałem, infrastrukturą i zasobami pozwalającymi przekształcać całe obszary gospodarki i życia społecznego, a społeczeństwo, którego zasoby wykorzystują, ma ograniczony dostęp do podstawowej wiedzy o skali i konsekwencjach ich działalności. Władza decyzyjna pozostaje po stronie prywatnych podmiotów, a kontrola społeczna nad jej wykonywaniem okazuje się żadna.

W wypadku Bielska-Białej przekształcenie wspomnianego terenu w gigafabrykę AI oznaczałoby utratę 2000 miejsc pracy. A to realna strata prawie 10 tys. miejsc pracy w regionie, który nie wykorzystał szansy odkupienia od Fiata obszaru dawnej fabryki czy odbudowy sektora produkcji. Zamiast wykupić teren przez Skarb Państwa oddano go deweloperowi. Zdaniem pracowników podejmowane przez nowego właściciela działania – wbrew obietnicom zapewnienia setek nowych miejsc pracy – przyczyniają się do pogarszania warunków działalności dotychczasowych zakładów i mogą prowadzić do ich zamknięcia.

Oczywiście, drenaż świata pracy uzupełnia drenaż lokalnych zasobów. Możemy być pewne/pewni, że inwestycje w centra danych wpłyną na zapotrzebowanie na wodę potrzebną do chłodzenia procesorów i w elektrowniach cieplnych generujących dodatkowe moce. Centra danych powinny stosować technologie o niskim zużyciu wody, a lokalne uwarunkowania wodne być uwzględniane podczas wyboru ich lokalizacji, to jest to często pomijane przy planowaniu inwestycji.

Także ten problem obrazuje przypadek inwestycji w Bielsku-Białej. Na całym Podbeskidziu występuje problem suszy – i jak słyszymy od osób reprezentujących KM OZZIP Podbeskidzie, ma on bezpośrednie znaczenie dla bezpieczeństwa zaopatrzenia mieszkańców w wodę. „W dokumentach planistycznych miasta Bielsko-Biała wskazuje się, że ponad 80% jego powierzchni znajduje się na obszarze znaczącego zagrożenia suszą, a istotne znaczenie ma również stan zasobów w ujęciu w Kobiernicach, z którego pochodzi około 70% wody wykorzystywanej do zaopatrzenia miasta. Skutki niedoborów wody są szczególnie odczuwalne w mniejszych miejscowościach wokół miasta i na obszarach, gdzie mieszkańcy korzystają z lokalnych ujęć. W okresach długotrwałego braku opadów spada poziom wód gruntowych i wydajność ujęć, a lokalne wodociągi mogą mieć problemy z zapewnieniem ciągłości dostaw. Woda przestaje być wówczas oczywistą usługą dostępną po odkręceniu kranu, a gminy muszą organizować jej awaryjne dostarczanie mieszkańcom.”

Nie możemy liczyć na urzędników czy polityków. Cała nadzieja w grupach sąsiedzkich, organizacjach ekologicznych i związkach zawodowych. I na szczęście współpracujemy w tym zakresie, a przejawem tego planowany pod Sejmem protest.

Inicjatorem wydarzenia jest organizacja Stop Serwerowni Piaseczno, grupa mieszkańców podwarszawskiej miejscowości, której władze wydały pozwolenie na budowę gigantycznego centrum danych w odległości 35 m od najbliższego domu. Wielopiętrowy obiekt przy ul. Energetycznej ma pobierać ponad 70 MW energii elektrycznej, a zasilanie awaryjne ma zapewnić 49 agregatów prądotwórczych generujących hałas i spaliny. Mieszkańcy obawiają się także dużego zużycia wody do chłodzenia serwerów i obciążenia sieci wodociągowej oraz zagrożeń związanych z planowanymi zbiornikami na 1,3 miliona litrów oleju napędowego. Mimo tak dużej wagi inwestycji, dowiedzieli się o niej, gdy budowa została otoczona płotem. Teraz domagają się w petycji interwencji premiera i państwowej kontroli wydanych pozwoleń.

Inny przykład. Mieszkańcy gminy Michałowice od czterech lat starają się zablokować podobną inwestycję planowaną pod ich domami w podwarszawskich Regułach. Stowarzyszenie Aktywnych Sąsiadów widzi szansę w rozwiązaniach systemowych. W petycji do Marszałka Sejmu domaga się wprowadzenia moratorium, czyli czasowego wstrzymania wydawania pozwoleń na budowę i innych pozwoleń dla bardzo dużych centrów danych oraz opracowania regulacji ograniczających ich negatywny wpływ. Wydawanie takich pozwoleń wstrzymała m.in. Szkocja oraz stan Nowy Jork. W odpowiedzi na dotychczasowe protesty w wielu miejscach na świecie wprowadzane są regulacje mające ograniczyć negatywny wpływ sektora.

„Zatrzymać brudne centra danych”

Wydaje się, że problemy świata pracy powodowane przez rozwój centrów danych i tzw. „fabryk AI” to dobry powód, by wyjść z domu i wyrazić swój sprzeciw. I choć moratorium, o które toczy się walka, to z pewnością za mało w obliczu lobbingu Big Techów, jest to pierwszy krok i okazja do zjednoczenia się w obronie świata pracy i lokalnych wspólnot.

W imieniu Koordynacji Regionu Wschodniego OZZ IP Inicjatywa Pracownicza oraz Zespołu ds. Klimatu i Ekologii IP zapraszamy do wsparcia protestu.

Wszystkie i wszyscy podlegamy skutkom tej samej transformacji – a jej warunki i kierunek wyznaczają dziś interesy największych korporacji. Nie możemy godzić się na to, by jedni otrzymywali krótkotrwałe zatrudnienie przy budowie infrastruktury, wpadając w sidła wyzysku i ponosząc ryzyko uszczerbku na zdrowiu, podczas gdy inni tracili pracę. I by lokalne społeczności ponosiły koszty środowiskowe czy infrastrukturalne tych inwestycji. Potrzebujemy wspólnego działania związków zawodowych, organizacji społecznych, ruchów lokatorskich i ekologicznych oraz lokalnych inicjatyw sprzeciwiających się niekontrolowanej ekspansji centrów danych. Potrzebujemy także rozmowy o tym, komu ma służyć rozwój technologiczny, kto ma ponosić jego koszty i kto powinien mieć wpływ na podejmowane decyzje.

W imieniu Koordynacji Regionu Wschodniego OZZ IP Inicjatywa Pracownicza oraz Zespołu ds. Klimatu i Ekologii IP zapraszamy do wsparcia protestu. Jednocześnie zapraszamy wszystkie osoby działające w ramach struktur IP do dalszej współpracy. Jak w kontekście wyborów połówkowych w USA napisał na pewnej platformie Elon Musk, kosmiczne lasery i obietnice fabryk na orbicie ziemskiej tym razem zawiodły. Bańka AI pęka – i to od nas zależy, czy spowolnimy tempo inwestycji w centra danych i czy osłabimy pozycję lobbujących gigantów technologicznych zanim ci pozbawią nas pracy, energii i wody.

Zaplanowany na 6.11.2026 protest jest częścią europejskiej akcji Stop Dirty Data Centers.
Rozpocznie się o godz. 16:00 pod Sejmem.

Tekst przygotował Janek Skarbek-Kazanecki

przy wsparciu Zespołu ds. Klimatu i Ekologii OZZ IP,
Koordynacji Regionu Wschodniego

oraz Komisji Międzyzakładowej OZZ IP Podbeskidzie